كودکان سرباز می‌توانند نقش‌های متعددی ایفا کنند. از جمله شرکت در جنگ و درگیری، کاشت مین و مواد منفجره، جاسوسی، تهیه آذوقه و مهمات، آشپزی و خدمات خانگی و در نهایت سوءاستفاده جنسی
با وقوع جنگ، افراد زیادی آسیب می‌بینند، پناهنده می‌شوند و به اشکال مختلف، مصائب جنگ بر آنها تحمیل می‌شود. هر چند جنگ در عرصه سیاسی خصوصا در چارچوب نظریات رئالیستی به عنوان امری مردانه در نظر گرفته می‌شود، ولی علاوه بر مردان، زنان و کودکان بی‌شماری هستند که نه تنها تحت‌تاثیر جنگ قرار می‌گیرند؛ بلکه به طور مستقیم در آن شرکت دارند.

یکی از واقعیات تأسف‌بار قرن بیست و اوایل قرن بیست و یک، وجود تعداد زیادی سرباز کوچک یا همان "کودکان سرباز" است. کودکانی که تحت تعلیم و تربیت قرار می‌گیرند تا برای بقاء خود انسان ها را بکشند. بنابر آمارها پیش بینی می‌شود ۲۵ هزار کودک به عنوان سرباز فعالیت داشته باشند كه از این میزان، ۴۰ درصد را دختران تشکیل می‌دهند.
بر اساس تعریف ارائه شده در سطح بین‌الملل، "کودک سرباز" به کسی گفته می‌شود که در سن زیر ۱۸ سال به عضویت سازمانی وابسته به ارتش، نیروهای شبه نظامی یا احزاب سیاسی در می آید. خواه این گروه ها درگیر جنگ باشند یا نه. کودکان سرباز می‌توانند نقش‌های متعددی ایفا کنند، از جمله شرکت در جنگ و درگیری، کاشت مین و مواد منفجره، جاسوسی، تهیه آذوقه و مهمات، آشپزی و خدمات خانگی و در نهایت سوءاستفاده جنسی.

به طور کلی استفاده نظامی از کودکان به سه شکل صورت می‌گیرد:

1- به کارگیری به عنوان کودک سرباز؛ بدترین حالت در این نوع کاربرد، زمانی است که جنگ نیاز به قربانی دارد. کودکان به خط مقدم فرستاده می‌شوند تا با قربانی شدن آنها تاکتیک‌های نظامی جنگ‌سالاران، پیاده شود.

2- استفاده از آن‌ها در فعالیت‌های پشتیبانی مانند نگهبانی، جاسوسی و بردگی جنسی.

3- استفاده از کودکان برای تبلیغات در جنگ، که در این حالت از کودکان سرباز به عنوان دیده‌بان، پیام‌رسان و حتی سپر انسانی، استفاده می‌شود.

این مسأله به شدت در کانون توجه فعالان حقوق بشر قرار داشته و تاکنون اقدامات متعددی اعم از تصویب قوانین به منظور ممنوعیت استفاده از کودکان و همچنین برگزاری کمپین‌های مختلف مانند «کمپین بین‌المللی توقف سربازی کودکان»، انجام شده است.....



تاریخچه اقدامات بین المللی در حمایت از کودکان سرباز 
اولین تلاش‌ها برای مصون داشتن کودکان از میادین جنگ، به تشکیل «اتحادیه نجات کودکان» توسط "اگلانتین جب" پس از جنگ جهانی اول بر می‌گردد. با این حال در اسناد این اتحادیه، مسأله سربازان کودک همچنان موضوعی فرعی و درجه چندم در روابط کشورها بود.

پس از جنگ جهانی دوم در اثر آواره شدن، معلول شدن و فرستادن میلیون‌ها کودک به اردوگاه‌های کار اجباری، بار دیگر توجه به حقوق کودکان در دستور کار حقوق مخاصمات مسلحانه، قرارگرفت.

پس از تأسیس «اتحادیه بین‌المللی مددکاری کودکان» و «انجمن بین‌المللی توسعه و رفاه کودکان» در سال ۱۹۴۶، تعیین معیار سنی برای جلوگیری از حضور کودکان در جنگ ها، از مهم‌ترین دستاوردهای سازمان ملل متحد در این زمینه بود. بر اساس پروتکل‌های الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو و فعالیت‌های کمیته حقوق کودک در کنوانسیون حقوق کودک ۱۹۸۲، هر فرد زیر ۱۸ سال، کودک محسوب شده و دولت‌ها و طرفین درگیر موظفند از حضور آنان در درگیری های مسلحانه ممانعت کنند. 

ماده ۳۸ کنوانسیون حقوق کودک اعلام می‌کند که گروه‌های سیاسی نباید از افراد زیر پانزده سال در جنگ استفاده کنند. همچنین «پروتکل اختیاری شرکت کودکان در جنگ»، از طرفین درگیری ‌می‌خواهد که به افراد زیر هجده سال اجازه شرکت در جنگ داده نشود و سربازگیری اجباری در مورد این افراد نیز ممنوع است.

همچنین در ۲۶ ژوئیه ۲۰۰۵، شورای امنیت سازمان ملل، به اتفاق آراء «قطعنامه ۱۶۱۲ شورای امنیت» را به تصویب رساند. این قطعنامه اولین گام در ایجاد سیستم نظارتی و گزارشی به منظور وادار کردن گروه‌های استفاده کننده از کودکان در جنگ برای پذیرش قوانین بین‌المللی بود.

با وجود اقدامات متعددی که از سوی دولت ها، سازمان ملل و طرفداران حقوق کودک صورت گرفته است، همچنان از کودکان در جنگ به طرق مختلف استفاده می شود و این مساله همچنان به عنوان معضل در سطح جهانی مطرح است.

تاکنون پرونده‌های مختلفی در این زمینه تشکیل شده است. به عنوان مثال، محاکمه"جوزف کنی" و دیگر فرماندهان ارتش مقاومت اوگاندا به اتهام استفاده از کودکان در مخاصمات مسلحانه، محاکمه "چارلز تیلور"، رئیس جمهور سابق لیبریا به اتهام نقض فاحش حقوق کودکان در جریان نبردهای مسلحانه، محاکمه "هینگا نورمن"، به خاطر استفاده از سربازان کودک در جریان درگیری‌های سیرالئون.

حمایت جامعه بین الملل از کودکان سرباز
همان‌گونه که در بالا ذکر شد، تاکنون فعالیت های زیادی در حمایت از حقوق این کودکان صورت گرفته است. سازمان های متعددی به طور خاص در این زمینه فعالیت کرده و کمپین‌های مختلفی سازمان‌دهی شده است که از آن میان می‌توان به سازمان عفو بین‌الملل (Amnesty)، یونیسف (UNICEF)، صلیب سرخ (Red Cross) و ... اشاره کرد.

یکی از مهم‌ترین سازمان‌های فعال در این زمینه،"سازمان بین‌المللی کودکان سرباز" (CSI) است. این سازمان پایان دادن به استفاده کودکان زیر ۱۸ سال به عنوان نیروهای نظامی را در سرلوحه برنامه‌های خود قرار داده است. گفتنی است CSI سازمانی تحقیقاتی - حمایتی است و به شکل موضوعی و منطقه ای در این زمینه فعالیت می کند.

سازمان بین‌المللی کودکان سرباز به شکل مجزا به بررسی وضعیت این پدیده در کشورهایی نظیر چاد، کنگو، میانمار، تایلند، انگلستان و... پرداخته و نتیجه تحقیقات خود را به شکل گزارش در اختیار مخاطبین قرار می‌دهد. شایان ذکر است این سازمان تاکنون گزارش‌هایی در مورد وضعیت کودکان سرباز در اسرائیل، کنگو، لیبی، میانمار، مصر، و ... منتشر کرده است. 

در سایت رسمی سازمان آمده: 
"چشم‌انداز ما ایجاد دنیایی است که در آن همه کودکان و نوجوانان (پسران و دختران زیر ۱۸ سال) تحت شرایطی رشد کنند که بتوانند تمامی استعدادها و توانایی‌های خود را تحقق بخشیده و از حقوق بنیادین خود بهره‌مند شوند. در راستای تحقق این شرایط ما معتقدیم باید از به خدمت گرفتن کودکان توسط نیروهای مسلح و دخالت در درگیری‌های مسلحانه که از موارد نقض حقوق بشر تلقی می‌شود، جلوگیری گردد".

گفتنی است این سازمان در سال ۱۹۹۸ با حمایت سازمان عفو بین‌الملل، کمیته دیده‌بان حقوق بشر، اتحاد بین‌المللی برای حمایت از کودکان و... در لندن، تأسیس شد. 

• مراسم گروه دستان قرمز (۲۰۱۳)
ابتکار "دست قرمز" (Red Hands) به عنوان اقدامی برای توقف استفاده از کودکان در جنگ ها، شایان ذکر است. در روز ۱۲ فوریه به عنوان روز جهانی "منع استفاده نظامی از کودکان"، مراسمی در سراسر دنیا به منظور جلب توجه نسبت به سرنوشت کودکان سرباز، برگزار می‌شود. هدف از این اقدام، فراخوان بین‌المللی علیه نقض حقوق بشر و حمایت از کودکانی است که طی این رویه آسیب می‌بینند.

این اقدام همزمان با اجرایی شدن پروتکل اختیاری کنوانسیون حقوق کودک در مورد شرکت کودکان در درگیری‌های مسلحانه در سال ۲۰۰۲ آغاز شده و هر ساله مراسمی در این روز در کشورهای مختلف برگزار می‌شود. 

در چارچوب ابتكار Red Hands در سال ۲۰۰۹، در قالب كمپینی بیش از ۲۵۰ هزار جوان و گروه‌های دانش‌آموزی از سرتاسر جهان در حالی که دستان خود را قرمز کرده بودند، به منظور پایان دادن به استفاده از کودکان سرباز، روبروی مقر سازمان ملل در نیویورک تجمع کرده و خواسته‌های خود را در این زمینه مطرح کردند. در پاسخ، بانکی مون، دبیر کل سازمان ملل متعهد شد برای جلوگیری از چنین سوء‌استفاده‌هایی اقدامات لازم را انجام دهد.
                              
مراسم دست قرمز در استرالیا، هلند، بلژیک، کلمبیا، کانادا، چین، فرانسه، آلمان، هند، ایرلند، ایتالیا، ژاپن، لوکزامبورگ، نپال، نیوزیلند، انگلستان، آمریکا و ... برگزار می‌شود. 

به طور کلی می‌توان گفت، هرچند امروزه شاهد نقض قوانین توسط برخی دولت ها هستیم، ولی در نهایت این خود دولت ها هستند كه با در پیش گرفتن سازوكارهای متعدد می توانند به بهبود این روند و ممنوعیت سربازی كودكان، یاری رسانند. در این میان نقش سازمان های غیر دولتی و گروه های حامی حقوق كودك و مخالف بهره كشی از كودكان در جبهه های نبرد، بسیار شایان توجه است. این سازمان ها از طریق اقداماتی نظیر برگزاری كمپین و ... می توانند نظر دولت ها را به این مسأله جلب كرده و آن را متوجه حساسیت این موضوع کنند. 

همچنین امضا و تصویب پروتكل اختیاری حقوق كودك، لحاظ نمودن معاهده های بین المللی و منطقه ای در قوانین داخلی، تصویب قوانین داخلی كه حداقل ۱۸ سال سن را برای خدمت اختیاری و اجباری تعیین كند، وجود ارتباط موثر با سازمان ها و گروه های حامی حقوق كودكان، از جمله راهكارهایی است كه از طریق آن دولت ها می‌توانند به حمایت از حقوق كودكان یاری رسانند. واضح است که وجود سیستم نظارتی مؤثر و تقویت ضمانت اجرای قوانین، در بهبود این روند موثر خواهد بود.

نوشته شده در تاریخ سه شنبه 4 تیر 1392    | توسط: مریم خلیفه پور    | طبقه بندی: حقوق بین الملل و بشر،     | نظرات()